Li najteril tzekemj Chal K'uum sa' li tenamit Dolores, Petén, a'an jwal nim xloq'al xb'aan naq na'oksimank sa' li k'anjel junnunq kama'an li nimq'e malaj mayejak, ut toje' xtz'iib'aak sa' li Ministerio de Cultura ut Deportes jo' jun tzekemj li tento tkole'q rix. Li esil a'in xk'amchaq sahil ch'oolejil cho'q reheb' li komon aran Dolores.
Li Chal K'uum sa' li aatinob'aal Mopan naraj naxye: tib' chiqb'il sa' uk'al. Li tzekemj a'in naru xyiib'aankil rik'in xtib'el aaq, kaxlan, ut nachiqmank sa' uk'al b'arwi' nak'eemank chi rit li uk'al ruq' li che' rum, mox, ut li q'een re xk'eeb'al xsahil.
Qawa' Walter Hoil Heredia li xtikib'ank re xk'utb'al li tzekemj, xye naq nasaho' xch'ool rik'in li esil xb'aan naq chi jo'kan tk'eemanq xloq'al li najteril na'leb' re li tenamit Dolores.
El platillo Chal K’uum, del municipio de
Dolores, Petén, es un plato gastronómico ancestral y ceremonial de la cultura
maya mopán el cual recibió el reconocimiento como Patrimonio Cultural
Intangible de la Nación por el Ministerio de Cultura y Deportes (MCD). La
noticia causó alegría entre los vecinos al conocer que el platillo ancestral
ahora tiene este reconocimiento de ser una muestra de identidad y tradición del
pueblo.
En maya Mopán, el Chal K’uum significa
“carne preparada y cocida en olla”. Este platillo preparado con carnes
silvestres, carne de cerdo, gallinas criollas, o combinación de carnes, se
condimenta con hojas de jocote, hojas de maxán, hierbas aromáticas y especias
locales, que le dan un sabor agridulce y herbáceo con toque cítrico y la
técnica para la cocción, el fogón maya, palitos de jocote, cocción en
olla.
Walter Hoil Heredia, fundador del Festival
del Chal K’uum, dijo que se siente emocionado y contento por la noticia: “nos
sentimos contentos por la noticia que hace ratitos nos estamos enterando”,
comentó.
También comentó que para este año, en el V
Festival, espera que más familias se unan porque hay otro motivo más para que
tome más fuerza esta actividad que celebra este plato propio de la cultura
Mopán.
Por último, dijo que después de enterarse
de la noticia, ya se preparan para coordinar un evento para celebrar el
reconocimiento del platillo ancestral, aunque no precisó qué fecha ni qué tipo
de evento.
La preparación del Chal K’uum
La preparación se inicia un día antes,
cuando las familias destazan un cerdo o compran por libras, carne especial para
el Chal K’uum, lo condimentan, le dan el toque o la sazón de cada familia, cabe
destacar que actualmente muchas familias lo adaptan con carne de pollo o de
res, según doña Blanca Orquidea Guzmán Hoil.
![]() |
| Walter Hoil Heredia, fundador del Festival del Chal K’uum |
Los condimentos que se usan
tradicionalmente son pimienta molida, el tomatillo, cebolla, cebollín, orégano,
ajo, laurel, tomillo, comino, clavos de olor, achiote, naranjas agrias y una
hierba llamada atzante que se ha utilizado desde antaño.
Mientras que, en la preparación actual o moderna se han agregado otros condimentos, como el miltomate, saborín, consomé, sal de ajo, sal de cebolla, pimienta, salsa soya, salsa inglesa, vinagre, chile dulce, chile pasa, chile guaque, entre otras.




No hay comentarios:
Publicar un comentario